Zumrad va Qimmat
Mazmunni bo‘limlarga bo‘lish shartli.
Zumrad va Qimmat: tabiatning ikki xil munosabati va uyda davom etgan zulm
Qadim zamonda katta soy bo‘yidagi kichik uyda chol, uning qizi Zumrad, o‘gay ona va uning qizi Qimmat yashagan edi.
Zumrad buloqqa suv olishga borganida gullar unga egilib salom bergan, bulbullar sayragan. Qimmat gullarni yulib, tepgani uchun ular undan yumilgan. O‘gay ona Zumradni urib, qarg‘ab, kun bo‘yi ishlatgan.
Cholning boltali hiylasi va Zumradning o‘rmonda adashishi
Bir kuni o‘gay ona cholni qo‘rqitib, Zumradni o‘rmonga olib borib adashtirishni buyurgan. Chol qizini uzoqqa boshlab, soyali joyda qoldirgan va hiyla ishlatgan:
Shu paytda birdan shamol turibdi. Chol esa o‘rmondagi bir katta daraxtga boltasini osibdi-da, unga og‘irroq tosh bog‘lab, qattiq itarib yuboribdi. Bolta u yoqdan bu yoqqa urilib to‘qillayveribdi.
Zumrad tovushni otasining o‘tin kesishi deb o‘ylab kutgan. Kech kirib, shamol tingach, u daraxtda osilgan boltani ko‘rib, aldanganini bilgan. Otasini izlab topolmagan qiz yig‘lab, qo‘rqinchli o‘rmondagi so‘qmoqdan yurib ketgan. Qorong‘ida gullar uning yo‘lini yoritgan.
Sehrgar kampirning mehri va Zumradning yangi hayoti
Uzoqda chiroq miltillab, it hurishi eshitilgan. Zumrad shu tomonga yurib, kichik uyga yetgan. Ichkarida o‘tirgan sehrgar kampirga boshidan kechirganlarini aytib bergan.
Kampir qizni ovutib, yordam berishini aytgan. Zumrad uni onasidek ko‘rib, ishlarini qilishga tayyorligini bildirgan. Qushlar ham qizni maqtab sayragan. Kampir unga rasmli kitob va qo‘g‘irchoqlar berib, mehr bilan parvarish qilgan. Zumrad uyni supurib, oynalarni artib, ozoda tutgan. Ular uzoq vaqt birga yashagan. Bir kuni qiz o‘tin olish uchun tomga chiqib, uyining tomini ko‘rgan va otasini sog‘inib yig‘lagan. Kampir uni yupatgan, keyin birga ovqat pishirib yeyishgan.
Qizil sandiq, sehrli arava va Zumradning uyiga qaytishi
Ertalab kampir Zumradga narsalarini yig‘ib, tomdagi oq sandiqni qoldirishni, qizilini olishni buyurgan. Ot qo‘shilgan arava keltirib, kalitni bergan va sandiqni uyida ochishni tayinlagan. Qiz xayrlashib yo‘lga chiqqan. Arava uni yig‘lab o‘tirgan otasi oldiga yetkazgan:
Qiz mehribon otasini ko‘rishi bilan:
— Salom, otajon! — deb otasining bag‘riga tashlanibdi.
Chol benihoyat xursand bo‘lganidan anchagacha ko‘z yoshlarini to‘xtatolmabdi.
Chol qizidan kechirim so‘ragan. Qo‘shnilar yig‘ilgach, Zumrad sandiqni ochgan. Unda umriga yetib ortadigan ajoyib, qimmatbaho mollar bo‘lgan. O‘gay ona bu boylikni ko‘rib bezovtalangan va o‘z qizini ham o‘rmonga olib borib adashtirishni cholga buyurgan.
Qimmatning o‘rmonga yuborilishi va sehrgar kampir oldidagi xulq-atvori
Chol Qimmatni ham o‘rmonda tashlab kelgan. Qiz kechga borib bolta osilgan daraxtni topgan va adashganini sezib yig‘lagan. Boyqushlarning vahimali sayrashi uni qo‘rqitgan. U qochib, sehrgar kampirning uyiga yetgan. Kampir uni yaxshi kutib, ovutgan va mehmon qilgan. Ammo Qimmat unga yaxshi so‘z aytolmagan. U kun bo‘yi yalqovlanib o‘tirgan, uyni yig‘ishtirmagan.
Kampir unga kitob ham, qo‘g‘irchoq ham bermagan. Bir kuni o‘tin olib tushishni so‘raganida, Qimmat qo‘pol javob qaytargan. Kampir uni ko‘ndirib tomga chiqargan. Qiz uyini ko‘rib, ketishni talab qilib yig‘lagan. Kampir sandiqni olib tushishni aytib, kalit bergan va uyida ochishni tayinlagan. Qimmat yig‘isini unutib, oq sandiqni orqalagan. Unga arava berilmagan, og‘ir yuk bilan piyoda uyiga qaytgan.
Oq sandiqdagi ajdarlar, yovuzlarning jazosi va baxtli yakun
Uy iti Qimmatning onasini sandiq ilonlarga to‘laligidan ogohlantirgan. Kampir bunga ishonmay, itni o‘qlov bilan urib, oyog‘ini sindirgan. Qizi kelgach, qo‘shnilar yig‘ilgan. Ona-bola sandiqni ularga ochirmay, ichkariga olib kirgan. Kechasi uni yashirin ochishgan:
Yarim kecha payti ekan, kampir bilan qiz eshik-elikni yopib, sandiqni ochishibdi-yu birdaniga “Voydod, qutqaringlar!”, “Ajdar!”, “Voydod!” deb baqirishibdi...
Sandiqda kattakon ikkita ajdar yotgan ekan.
Ona-bola qo‘rquvdan qulflangan eshikni ocholmagan. Ajdarlar ikkovini yutib, darchadan chiqib ketgan. Dodni eshitgan qo‘shnilar eshikni buzib kirganida, uyda hech kim qolmagan edi. Shundan so‘ng Zumrad va otasi tinch, baxtli yashagan.