Uloqda (Qodiriy)
Bob sarlavhalari tahririyat tomonidan qo‘shilgan.
Bob 1. Uloqqa tayyorgarlik: Turg‘unning chavandoz bo‘lish orzusi
Bir mahalladagi xonadonda ertalab o‘n ikki yoshli Turgun uloq tomoshasiga borishga tayyorlandi.
U chavandoz bo‘lishni orzu qildi. U otasidan bir kun oldin ruxsat olgani uchun akasi ham uni to‘xtatmadi. Choyini shoshib ichib, otxonaga yugurdi. Qora qashqa toyini tozalab, bayramda oldirilgan egarni va tog‘asidan so‘rab olgan yuganni soldi. Yetishmagan ko‘krak tasmasini akasi saqlagan qayishdan yasadi. Yangi kamzul, shim, etik va baxmal do‘ppisini kiyish uchun onasiga yig‘lab turib ko‘ndi. Otasining kumush qamchisini yashirincha olib chiqdi. Onasi kiyimlarini asrashni, toyini qattiq choptirmaslikni, uloqchilardan chetda turishni tayinladi. Xizmatkor otga mingan bolani maqtagach, u toyiga yana qamchi urib, yo‘lga tushdi.
Bob 2. Chavandozlar bilan yo‘lda: aka va boboning uloqdagi shuhrati
Yo‘lda Turgun akasining tanish chavandozlariga qo‘shildi. Ular uning akasi Mahkamboyning uloqqa ishqibozligini maqtashdi.
Yigitlar bolaning o‘zini ham chavandoz deb atashganida, u juda quvondi. Toyi katta otlardan qolishmay, ba’zan ulardan o‘zib ketdi. Hamrohlari uning bobosi ham mohir uloqchi bo‘lganini, yuzlab otliqlar orasidan uloqni yolg‘iz olib chiqib ketganini gapirishdi. Turgun bu maqtovlardan faxrlanib bordi. Oldiga ola echki ortgan bir otliq ularga yetib kelib, tanishlari bilan so‘rashdi. U boshqalarni tezroq yurishga undadi, keyin sabri yetmay, otini choptirib oldinga ketdi.
Bob 3. Uloq maydoniga yetib kelish va do‘stlar bilan ot chopqirish
Yo‘lda ular Mahkamga uchrashdi. Kattalar choyxonachiga palov tayyorlash uchun pul berib, yana yo‘lga tushishdi. Otlar ko‘targan qalin chang orasida Turgun kiyimlari kir bo‘lsa, onasi koyishidan qo‘rqdi. Ular katta, tekis maydonga yetib kelishdi. U yerga son-sanoqsiz otliq va piyoda yig‘ilgan, ulkan daraxt ostida samovarlar qaynagan, sotuvchilar bodring sotgan edi. Mahkam sheriklari bilan soyaga o‘tirdi, Turgun ham toyini daraxt yoniga olib bordi.
Tomoshabinlar mashhur chavandozlarning kelishini kutib, otlarning chopqirligi nimaga bog‘liqligi haqida bahslashishdi. Ayrimlar ilgari ko‘rinib yurgan bir uloqchining ot ostida qolib o‘lganini aytishdi, boshqalar bunga ishonishmadi. Ikki taniqli chavandoz maydonga kirgach, olomonning hayajoni oshdi. Turgun odamlar maqtagan belgilarni o‘z toyidan qidirdi.
Shu payt uning uch mahalladosh do‘sti ot minib kelishdi. Bolalar yo‘ldagi kulgili voqealarni aytib kulishdi. Turgun toyining tasmasini qimmatga olgandek ko‘rsatdi, otasining kumush qamchisini ham ularga namoyish qildi. Oti va kiyimlarini solishtirib, o‘zini ulardan ustun sezdi. Do‘stlari ot choptirishga ketganida u ham ortlaridan yurdi:
Chidab turib bo’lmas ekan, ular orqasidan toychamga bir qamchi berib yuborgan edim, jonivor ikki yamlab bir yutub, o’n odimda ularni yo’lda qoldirib ketdi. ...hammaning ko’zida men ekanman.
U qaytishda ham do‘stlaridan o‘zib ketdi. Odamlarga yaqinlashgach, hamma uni tanib qolsin deb toyini yana tezlatdi va o‘ziga qarashayotganidan mamnun bo‘ldi.
Bob 4. Uloqdagi kurash va Esonboyning fojiali o‘limi
Uloqchilar pul yig‘ib, otlarining kamarlarini tortib, bellashuvga tayyorlanishdi. Mahkam to‘ni va sallasini ukasiga qoldirib, o‘rtaga kirdi. Boshqaruvchi so‘yilgan echkini olib kelib, yerga tashladi. U bolalarni chetga chiqarishni va otlar oyog‘i ostida qolmaslikni tayinladi. Xalqdan duo olib, o‘zi ham chavandozlarga qo‘shildi.
Otliqlar uloqni talashib, har tomonga tortishdi. Har kim uni oyog‘i bilan egar orasiga qisib, to‘dadan olib chiqishga urindi. Birov uzoqlashsa ham, boshqalar quvib yetib, yana o‘rab olishdi. Tomoshabinlar baqirib maslahat berishdi, ayrimlari yerga tushgan uloqni yaqinlariga uzatishga urinib, o‘zlari ham otlar orasida siqilib qolishdi. Chavandozlar jarohat va yiqilishlarga qaramay bellashishni davom ettirishdi.
Bir soatcha o‘tgach, to‘da birdan tinchib qoldi. Turgun ham boshqalar qatori yaqinlashdi, lekin odamlar orasidan o‘tolmadi. Ko‘p o‘tmay Esonboyni ot bosgani ma’lum bo‘ldi.
Uni bir necha kishi daraxt tagiga olib chiqib yotqizdi. Yuziga suv sepishdi, ammo u qimirlamadi. Odamlar uning bir necha ot tagida qolganini gapirishdi. Turgun uning o‘tgan hayitda o‘ziga pul berganini eslab, tuzalishini tiladi. Arava keltirilib, u shaharga jo‘natildi. Mahkam o‘rtoqlari bilan uni kuzatib ketdi. Uloq yana boshlandi. Turgun oxirigacha tomosha qildi, boshqa hech kimni ot bosmadi.
O‘sha kecha u charchab, qattiq uxlab qoldi. Ertalab onasi uni uyg‘otganida, otasining qayerdaligini so‘radi:
...tirrakdek qotib uxlabman. <...> Men uyquli ko’zim bilan: «Dadam bozor ketmadimi?» — deb so’ragan edim, oyim:
— Esonboyning janozasida! — deb javob berdi.
Mening uyqum o’chdi.