Qor qoʻynida lola (Choʻlpon)
Birinchi hikoyadagi bob sarlavhalari va ikkinchi hikoya sarlavhasiga qo‘shilgan izoh tahririy.
Bob 1. Qizlarning to‘p o‘yini va Sharofatxonga sovchi kelgani xabari
O‘zbek mahallasidagi hovuzli bog‘da, taxminan XX asr boshlarida, qizlar to‘p o‘ynashdi. Sharofatxon quvlagan qizil ipli to‘p o‘rik daraxtiga tegib, hovuzga tushib ketdi.
Turgunbush uzun shox bilan suvni qirg‘oq tomon tortib, to‘pni yaqinlashtirdi, qizlar uni tutishdi.
Sharofatxon ho‘l to‘pni koyib yerga urdi. Bir dugonasi jonsiz narsaning aybi yo‘qligini aytib, uni siqa boshladi. Boshqa to‘p topilmagach, o‘yin to‘xtadi. Shu payt Turgunbushning singlisi yugurib kelib, opasiga yashirin gap aytdi. Qizlar kuyov haqida hazillashishdi. Opasi esa Sharofatxonga sovchi kelganini bildirdi. Sharofatxon qizarib, joyida qotib qoldi.
Bob 2. Samandar akaning eshonga sadoqati va qizini unga berish qarori
Sharofatxonning otasi Samandar aka ilgari boy savdogar bo‘lgan, ammo o‘tgan bahorda kasodga uchragan edi. Mol-mulkini qarzlariga berib, shundan so‘ng diniy ibodatga qattiq berilib ketgan edi.
U har kuni Hazrat Eshon xizmatiga borib, kechqurun uyida ham uzoq ibodat qilgan, yarim kechagacha yig‘lab o‘tirgan edi.
Katta zikrdan keyin odamlar eshonga turli hadyalar keltirishdi. Samandar aka ham boshqalarnikidan qimmatliroq narsa berishni istadi, lekin uyida arzirli buyum qolmagan edi. Uyga qaytgach, xotini Qumribush unga eshon ikki xotini ustiga qizlarini so‘ratib sovchi yuborganini aytdi.
Onasi qiz hali yoshligini aytib, rad javobini taklif qildi. Otasi esa qizini berishni hadya masalasi bilan bog‘ladi:
...boyagi nazr-niyoz masalasini, eng so‘ng kimsan hazrat eshonning kuyovliklarini o‘ylab turdi-da:
— «Bitta qizimiz bo‘lsa, hazrat eshonimizg‘a tutdik, sadag‘alari ketsun!» degil!— dedi.
Qumribush bu javobdan oqarib, devorga suyanib qotib qoldi.
Bob 3. Sharofatxonni qari eshonga olib ketilgan shovqinli to‘y
Mahalladagi yigitlar Sharofatxonning kimga turmushga chiqishini ko‘p muhokama qilishgan edi. Uning eshonga berilishi haqidagi xabar ham bir necha kun odamlar og‘zidan tushmadi. To‘y kuni o‘n-o‘n besh aravaga joylashgan xotinlar yor-yor aytib, kelinni eshonning uyiga kuzatishdi.
Aravalarda sandiq, ko‘rpa, gilam va boshqa buyumlar ham olib borildi. Aravakashlar bir-biridan o‘zishga urindi. Eshonning eshigi oldida katta gulxan yoqildi. Erkaklar va ayollar alohida to‘planib qo‘shiq aytishdi, bolalar kelin tomon yugurishdi. Kelinli arava gulxan orasidan o‘tib, eshik yonida to‘xtadi.
Odamlar kuyovni chaqirishdi. Eshon aravaga yaqinlashdi:
Bir vaqt oppoq soqolli, qari, bo‘shashg‘on bir chol (kuyov to‘ra) ustiga zarbob to‘n kiyib... sekingina sudralib aravaga yaqinlashdi.
U titragan qo‘llari bilan kelinni ko‘tarib, bir-ikki qadamdan so‘ng yerga qo‘ydi. Atrofdagilar uning kuchini maqtashdi. To‘y shovqini yarim kechagacha davom etdi.
Bob 4. To‘ydan keyingi sukut va yigitlarning qizga achinishi
To‘y tarqab, ko‘cha jimjit qoldi. Eshonnikidan chiqqan ikki yigit Sharofatxonga achindi, otasini qoraladi. Ular cholning nevarasidek qizni kelin qilganiga chiday olmadi. Qorovul bu holni lola ustiga qor yog‘ishiga o‘xshatdi. Yigitlar javob bermay, qorong‘ilik ichida yo‘qoldi.
Seni ko‘p ko‘rmasun (Farg‘ona hayotidan): Xadichaxon oilasining urush yillaridagi fojiasi
Farg‘onadagi bir qishloqda, inqilobdan keyingi ichki urush yillarida Xadichaxon eri, qaynonasi va ikki o‘g‘li bilan yashagan edi.
Eri Roziqjon to‘rt-besh tanob yerda ishlab, urush qiyinchiliklariga qaramay oilani boqdi.
Bir kuni u daladan qaytmadi. Tunda uch kishi qonli jasadini olib kelib, yo‘lda beklar otganini aytdi. Bir yil o‘tib, beva dalaga chiqdi, ishlayotgan dehqonni ko‘rib erini esladi va yig‘lab qaytdi. Uyda qaynonasi katta nabirasi Sobirjonni qatiq sotib, go‘sht olib kelish uchun shaharga yuborganini bildirdi.
Bola kechgacha kelmadi. Uni izlashga ketgan qo‘shni yigit ertasi jasadini olib qaytdi. Shaharda otishma bo‘lgan, bolaning qanday o‘lgani aniq emas edi. Xadichaxon qayg‘udan ancha qari ko‘rinib, ruhiy holati buzildi. Kichik o‘g‘li Ishoqjon ham bezgakka chalindi.
Tabib va dori topilmadi. Ona kasal bolasini bag‘riga bosib, yagona farzandi omon qolishini so‘rab yig‘ladi:
Bechora xotun bezgak changalida qaltirab yotqan bolasini zaharlik ko‘z-yoshlari to‘kub turib... bag‘riga bosadur-da:
— Bitta-yu bittam, yolg‘uz qo‘zichog‘im, xudoyim senigina ko‘p ko‘rmasin!..— deydur.