Muzqaymoq (Yoqubov)
Juda qisqa mazmun
Qozog'istondagi Turkiston shahri, kuz, ehtimol 1937 yil. O'n yashar bolaning uyiga otasining eski o'qishdoshlari mehmon bo'lib kelishdi.
Bola ishdan otasini chaqirib keldi. Qattiqqo'l ota yo'lda unga birinchi marta muzqaymoq olib bermoqchi bo'ldi, ammo do'konlar yopiq edi.
Kechqurun harbiylar kelib, uyni tintuv qilishdi va otani hibsga olishdi. Ona va opalar faryod chekishdi.
Bola maktabda Pushkin suratidan «dushman so'zlari»ni topib, maqtov eshitdi, lekin «xalq dushmani»ning o'g'li bo'lgani uchun surati hurmat taxtasiga osilmadi. Vidolashuvda ota o'g'liga besh so'm berib, muzqaymoq olib yeyishni so'radi.
Ko'p yillar o'tib oila otaning Uzoq Sharqda o'rmonda vafot etganini, oqlanganini va onaga nafaqa berilishini bildirgan xatlar oldi. O'g'li g'azablandi.
«Yo‘q, men bitta onamni ular bergan sadaqasiz ham boqib olaman, ularsiz ham boshpana topib beraman!» Xayolan shunday deb, yaxshi niyat bilan yozilgan ikki xatni burda-burda qilib yirtib tashladim...
Batafsil mazmun
Mazmunni bo‘limlarga bo‘lish — shartli.
Turkistondagi bolalik, yashirin kitoblar va buzilgan suratlar
O‘n yoshli hikoyachi bola oilasi bilan Turkistonning Lager ko‘chasidagi ikki xonali, ayvonli uyda yashagan.
Katta hovlida boshqa oilalar ham turgan, darvoza ustidagi boloxonada esa pichan saqlangan. Bolalar berkinmachoq o‘ynaganda shu yerga yashirinishgan. Bir necha oy oldin otasi Egamberdi Yoqubov uydagi kitoblarni shu boloxonaga bekitgan.
Oilamiz boshiga musibat tushgan o‘sha mash’um kundan bir necha oy muqaddam dadam... kitoblarni uch-to‘rt qopga solib, beda tagiga yashirganu, boloxona eshigiga otning kallasidek qulf osib qo‘ygandilar.
Bola ba’zan tuynukdan tushib, suratli kitoblarni ko‘rgan. Harbiylar va rahbarlar tasvirlarining ko‘zlari o‘yilgan, yuzlari siyoh bilan bo‘yalgan edi. U buning sababini bilmagan, otasidan so‘rashga esa qo‘rqqan.
Otaning hayot yo‘li, qattiqqo‘l xulqi va singan grafin voqeasi
Egamberdi Yoqubov avval milliy ozchiliklar ishlari bo‘yicha xalq komissari bo‘lgan. SAKUni tugatib, tuman rahbari va temiryo‘l siyosiy boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari lavozimlarida ishlagan. Bobosi Qarnoq masjidida so‘filik qilgani uchun otasi ayblanib, lavozimi pasaytirilgan va Turkiston tumani moliya bo‘limiga mudir bo‘lgan. U 1916 yilgi qurg‘oqchilikda oilasini boqish uchun boyning o‘g‘li o‘rniga mardikorlikka ketib, bolshevik bo‘lib qaytgan, dindor otasi bilan qarama-qarshi taraflarda qolgan.
Onasi Gulshan bir kuni bolani qimiz olib kelishga yuborgan.
Do‘konda qimiz qolmagan, qaytishda esa bola qo‘lidagi nodir grafinni temir qoziqqa urib sindirgan. U qo‘rquvdan ancha vaqt uyga kirolmagan. Onasi singan idishni otasiga ko‘rsatgach, otasi grafinni bolaga otgan. Idish uning qulog‘i yonidan o‘tib, devorda chil-chil bo‘lgan. Keyin ota-ona bu ishdan pushaymon bo‘lgan, ammo bola otasining qattiqqo‘lligini unutmagan.
Mehmonlarning kelishi, uyda tintuv va otaning hibsga olinishi
Uyga otasining SAKUda birga o‘qigan ikki do‘sti va bir ayol kelgan. Gulshan bolani otasiga hamda maktabda ishlaydigan katta opasi bilan pochchasiga xabar berishga yuborgan. Otasi xabarni eshitib, ilk bor o‘g‘lining boshini silagan va muzqaymoq olib bermoqchi bo‘lgan. Ammo bog‘ yonidagi do‘konlar yopiq bo‘lib, ota qattiq afsuslangan. Uyda eski do‘stlarini ko‘rgach, quvonib, xotinidan yaxshiroq dasturxon tuzashni so‘ragan.
Gulshan bilan katta opa ovqat tayyorlayotganida, hovliga ikki harbiy kirgan. Ularni ko‘rgan ayollar faryod bilan uyga yugurishgan. Bola ham ularning ketidan kirgan. Mallosoch kapitan eshikni qulflab, tintuv tugamaguncha hech kim chiqmasligini aytgan.
Ikkinchi harbiy kitob javonini tekshirgan. Inqilob rahbarining asarlariga tegmagan, suratli albomlarni esa varaqlab yerga tashlagan. Ularda ham qamalgan rahbarlarning yuzlari bo‘yalgan, ko‘zlari o‘yilgan edi. Harbiy bu suratlarni otaga ko‘rsatib, uning g‘oyaviy sadoqati ustidan kulgan. Kapitan sandiq va tortmalarni titkilagan. Ochilmagan tortmani bola mix yordamida ochib berganida, kapitan boshini silab maqtagan. Bola bu maqtovdan quvonib, keyinchalik otasini qamashga kelgan kishiga yordam berganini eslab o‘zidan uyalgan.
Yuragi kuygan ota quduq suvi so‘ragan. Opasi ruxsat olgach, bola chelak bilan chiqqan. Qorong‘ida chaqalog‘ini ko‘tarib turgan pochchasi unga yarim chelak suv olib bergan va yashiringan. Onasi keyinchalik pochchaning uyga kirmagani uni hibsdan saqlaganini aytgan. Ota suvni kosa-kosa ichib, hukumat oldida aybi yo‘qligini, mamlakat rahbari uni qutqarishini takrorlagan. Tintuv tugaguncha yarim chelak suvni ichib bo‘lgan.
Harbiylar mehmonlardan shahardan ketishdan oldin xavfsizlik idorasidan ruxsat olish haqida tilxat olgan. Gulshan eriga palto kiydirib, yo‘lga yegulik tugib bergan. Ota xotini va bolalarini o‘pib xayrlashgan. O‘g‘liga navbat kelganda yana muzqaymoqni eslagan:
— «Hay, attang! — dedilar to‘satdan ko‘zlariga yosh olib. — Umrimda bir marta senga muzqaymoq olib bermoqchi bo‘luvdim. Shuniyam evlayolmadim-ov, bolam!..
Bola otasining qattiqqo‘lligini unutib, alam bilan uning tizzalarini quchoqlagan. Harbiylar otasini olib ketgan.
Qamoqqa ovqat olib borish, mitinglar va qo‘shni kotibning haqorati
Keyingi oylar oilasi uchun og‘ir kechgan. Qish yaqinlashgan, uyda o‘tin ham, ko‘mir ham qolmagan. Gulshan topganidan ovqat pishirib, haftada bir marta o‘g‘li bilan qamoqqa olib borgan. U yerda yuzlab ayollar va keksalar kun bo‘yi sovuqda kutishgan. Otani biror marta ko‘rsatishmagan, ba’zan ovqatni ham olmay qaytarishgan.
Bola kutishdan zerikkanda bog‘dagi mitinglarga borgan. Musiqa va tengdoshlarining quvnoq qo‘shiqlari uni o‘ziga tortgan. Faollar dushmanlarni qoralagan, ertasi kuni ba’zan o‘zlari ham ayblangan. Otasining nomini eshitganda, bola uning mamlakat rahbariga ishonganini eslab taskin topgan. Bir kuni shahar yoshlar qo‘mitasi kotibi bo‘lgan qo‘shnisiga duch kelgan.
Otasi ilgari bu yigitning to‘yini boshqarib, unga moddiy yordam ham bergan. Hibsdan so‘ng kotib oiladan yuz o‘girgan. U bolani bilagidan siqib, dushmanning bolasi deb haqoratlagan, pionerlarni buzishda ayblagan. Yonidagi qariya bola otasi uchun javob bermasligini aytib aralashgan. Kotib uni qo‘yib yuborgach, bola yig‘lab qochgan.
Pushkin daftarlaridagi yashirin yozuvlar va bolaning soxta qahramonligi
Rus shoiri vafotining yuz yilligiga chiqarilgan daftarlar haqida maktabda vahima tarqalgan. Muqovadagi sochlar va rasmlar orasiga hukumatga qarshi so‘zlar yashirilgan emish. Sinfda kasal muallima o‘rniga yosh tatar o‘qituvchi dars bergan.
Pochchasi, tuman rahbari ham qamalgach, o‘qituvchi bolaga achina boshlagan. U yashirin yozuvni topgan o‘quvchilar hurmat taxtasiga chiqishini aytib, sinfni rasmlarni tekshirishga undagan.
Bola birinchi bo‘lishga intilib, shoirning sochlaridan harfga o‘xshash shakllarni topgan va ularni davlatga qarshi chaqiriq deb ko‘rsatgan. Muallim uni hushyor pioner deb maqtagan, sinfdoshlari havas bilan qaragan. Daftarlar yig‘ilgan, lekin ularni yoqish marosimi keyinga qoldirilgan.
Bola uyda ham maqtov kutgan, onasi esa yig‘lab, uning qattiqqo‘l bo‘lmasligini tilagan. Ertasi kuni hurmat taxtasida bolaning surati bo‘lmagan: u dushman farzandi edi. Hikoyachi yillar o‘tib bolalarni shubha va dushman izlashga o‘rgatishganini eslagan:
Bu jinoyatlar qanday dahshatli bo‘lmasin, nazarimda, ularning eng yomoni... menday go‘daklarni ham hamma narsaga shubha bilan qarash, hammayoqdan yovuz kirdikorlar qidirishga qaratilgan urinishlar deb bilaman.
Ota bilan so‘nggi vidolashuv va besh so‘mlik vasiyat
Otasi uzoqqa jo‘natilishidan oldin Gulshan, katta opa va bolaga u bilan uchrashishga ruxsat berilgan. Ular yo‘lga yegulik tayyorlab borishgan. Otasi juda ozib, tanib bo‘lmas darajaga kelgan edi. Chorak soatlik uchrashuvda u endi rahbarni tilga olmagan, xotinidan kechirim so‘rab, besh bolani qanday boqishidan tashvishlangan.
Gulshan eriga ellik so‘mni zo‘rg‘a oldirgan. Ota uning besh so‘mini o‘g‘liga berib, oilaga qarashni topshirgan:
— Sen endi bu uydagi eng katta erkaksan, bolam, — dedilar va yana ko‘ziga yosh oldilar. — Oyingga yordamlashib, ukalaringga qarab turgin, bolam!
Dadamlar shunday deb besh so‘mlikni cho‘ntagimga soldilar.
U pulga daftar-kitob, qolganiga muzqaymoq olishni aytgan. Bola barcha maqtovlarni unutib, yig‘lagancha otasining tizzalarini quchoqlagan.
Otaning oqlandishi, vafoti haqidagi xat va ularni yirtib tashlash
Yillar o‘tib, oila yuqori idoralardan otaning taqdirini so‘ragan. Kelgan javobda uning nohaq qamalgani tan olinib, 1918 yildan partiya a’zoligi tiklangani bildirilgan. Ikkinchi xatda u Uzoq Sharqda daraxt kesib ishlab, 1943 yil qishda daraxt kesayotib yiqilib vafot etgani yozilgan. Bevasiga nafaqa va navbatsiz uy va’da qilingan. O‘sha o‘lkalarda olti yil askar bo‘lgan hikoyachi otasining sovuq o‘rmondagi ahvolini ko‘z oldiga keltirgan. U onasini o‘zi boqishga qaror qilib, ikkala xatni yirtib tashlagan.