Mening oʻgʻrigina bolam (Gʻafur Gʻulom)
Bo‘limlarga bo‘lish tahririyat tomonidan qilingan.
Yetimlar oilasi va tomga chiqqan o‘g‘ri
1917-yil sentabr oxirida, salqin kuz oqshomida, shahardagi eski hovlining ochiq ayvonida to‘rt yetim uxlab yotgan edi. Otalari ancha oldin, onalari shu bahorda vafot etgan edi. Ularga onalarining onasi Roqiyabibi qarashib turardi; bolalar uni qora buvi deb atashardi.
Kechasi bir o‘g‘ri qarindoshlarning bo‘sh turgan tomidan yurib kelib, uyg‘oq yotgan buvining tepasida aksirib yubordi.
Buvi uni koyimay, tumovini davolatishni maslahat berdi. Ularning suhbatidan uyg‘ongan bola o‘g‘ri kelganidan faxrlandi.
Qora buvining uyqusini qochirgan tashvishlari
O‘g‘ri buvidan nega uxlamay, uning tirikchiligiga to‘sqinlik qilayotganini so‘radi. Buvi musibat sabab olti oydan beri kechalari tinch uxlamaganini aytdi. O‘g‘ri to‘nini yostiq qilib tomda yonboshladi. Kampir o‘z tashvishlarini bayon qildi:
- Nimalarning xayolini surardim. Shu to'rtta yetimning ertasini o'ylayman-da, bolam. Zamonni o'zing ko'rib turibsan, tiriklik toshdan qattiq, tuyaning ko'ziday non anqoga shapig'.
Bolalar hali ishlab pul topolmasdi. Aravakash tog‘alarining daromadi o‘z ro‘zg‘oridan ortmas, yetimlarni boqishga yetmasdi. Uyda sotishga arzigulik buyum ham deyarli qolmagan, borini bir chekkadan sotib yeb turishardi. Buvi bolalar qachon ulg‘ayib, o‘z nonini topishini o‘ylardi. To‘rt yetimning biri o‘g‘il, uchtasi qiz edi. U qizlarni sep talab qilmaydigan xonadonlarga uzatish ham oson emasligini aytib, zamondan nolidi.
O‘g‘rini kasbga majbur qilgan qiyin zamon
O‘g‘ri ham xotini, ikki bolasi va keksa onasini boqishi kerakligini aytdi. U kuchi va aqli joyida bo‘lsa-da, non topish uchun o‘g‘rilikka qo‘l urgan, bu ishni yoqtirmasdi. Asli kosib oilasidan edi. Hukumat almashgach, urush tugashini kutishgan, ammo urush davom etgan, yaxshi yashash esa hamon boylargagina nasib qilgan edi.
Buvi boshqa kasb qilishni taklif etdi. O‘g‘ri hunarlarning bozori yurishmay qolganini tushuntirdi. Ota kasbi kavushdo‘zlikka qaytsa, charm, yelim, mix va boshqa materiallar topilmas, ularning xarajati tayyor kavushdan uch baravar qimmatga tushardi. Hammollikda ham ish yo‘q edi: ilgari oziq-ovqatni qoplab xarid qiladigan badavlat mijozlar kamayib ketgan edi.
Bir etikdo‘z barcha asboblarini ikki pud jo‘xori uniga almashtirgan edi. Uning mahsulotini oladigan dehqonlar qolmagan, shaharda esa ularning non so‘ragan yetimlari ko‘paygan edi. O‘g‘ri o‘z bolalariga ham non topolmayotganini aytdi. Pichoqchilar, to‘quvchilar, teri ishlovchilar, maktab domlalari va diniy talabalar ham bir kosa suyuq ovqatga zor bo‘lib qolgan edi.
Boylardan qochish, tovuq o‘g‘riligi va pora
Buvi urushni qarg‘ab, nega o‘ziga to‘q xonadonlarga bormasligini so‘radi. O‘g‘ri boylarning qalin devorlari, temir eshiklari va katta itlari borligini aytdi. Bir pudratchining uyida qurolli soqchi ham turardi. U bunday joyda o‘ldirilishdan yoki Sibirga surgun qilinishdan qo‘rqardi. Buvi unga el oldida badnom bo‘lmaslikni tayinladi.
O‘g‘ri yaqinda bir otxonadan to‘rtta tovuq va bir xo‘roz olganini aytdi. Tovuqlarga suv purkaganida, ular yomg‘ir deb tinch yotishgan edi. Siri ochilishiga sal qolgan, lekin xo‘rozni ellikboshi Rahmonxo‘jaga berib, ishni yopdirgan edi.
O‘g‘ri o‘tgan yili narsalarini sotib, sakson uch so‘m yig‘ganini ham aytdi. Shu pulni ellikboshiga pora qilib berib, majburiy ishga yuborilishdan qutulgan edi.
Mehribonlik bilan yakunlangan suhbat va o‘g‘rining siri
Tong yaqinlashganda buvi o‘g‘rini pastga tushib, o‘tin yorishga va non bilan choy ichishga chaqirdi. U o‘tin yorishga rozi bo‘ldi, ammo yorug‘da tanilib qolishdan uyalib, choyni rad etdi. Buvi uni quruq qo‘l bilan jo‘natishni istamadi.
Kampir katta qozonni olib, sotishni taklif qildi: yetimlar uni qachon qaynatishini bilmasdi. O‘g‘ri qozonni olmadi va bolalarning kelajagidan umid bilan gapirdi:
Ha-huv deguncha bu kunlar ham unut bo'lib ketadi. Yana katta oilalar jam bo'ladi. Hatto bu qozon ham kichiklik qilib qoladi. O'sha yetimlarning o'ziga buyursin. To'ylarida o'ynab-kulib xizmat qilaylik.
U xayrlashib ketdi. Bola o‘g‘rini tanigan edi, lekin uning kimligini hech kimga aytmagan edi.