Hayotga muhabbat (London)
Juda qisqa mazmun
Kanadaning shimolidagi yovvoyi tundra. Iyul oxiri yoki avgust boshi. Ikki oltin izlovchi och va holsiz holda muzdek soydan kechib o'tardi. Ulardan biri oyog'ini chiqarib oldi, sherigi esa orqasiga qaramay uni tashlab ketdi.
Yo'lovchi yolg'iz o'zi oziq-ovqat yashirilgan joy tomon yo'l oldi. U botqoq mevalari, mayda baliq va kaklik jo'jalarini xomligicha yedi, kuchi qurigach oltinini tashlab yubordi. Adashib, ayiqni o'kirib qo'rqitdi, bo'rilar kemirgan suyaklarni g'ajidi.
Bir kuni u dengizdagi kemani ko'rib, unga qarab emakladi. Ortidan kasal bo'ri ergashdi. Yo'lda sherigining suyaklari va oltin xaltasini topdi, ammo oltinga tegmadi. Bo'ri uning qo'lini tishlaganda, odam jag'ini qisib, ustiga bosib tushdi.
Bo’rini bo’g’ib o’ldirish uchun uning kuchi yetmas, shunda odam tishi bilan bo’rining tomog’iga yopishdi, uning og’zi yungga to’ldi. Yarim soat o’tdi, odam o’z tomog’iga issiq qon quyilayotganini sezdi.
Kit ovlovchi kemadagi olimlar qirg'oqda qurtdek emaklayotgan odamni qutqardi. Sog'aygach, u ovqat tugashidan qo'rqib, karavotiga suxari yashirib yurdi, ammo kema San-Fransiskoga yetguncha bu holat o'tib ketdi.
Batafsil mazmun
Bo‘limlarga bo‘lish tahririyat tomonidan qilingan.
Billning tark etishi va yashirin omborga bo‘lgan umid
Kanadaning uzoq shimolidagi kimsasiz yerlarda ismsiz bir oltin izlovchi og‘ir yukini ko‘tarib, oqsoqlangancha soyga tushib bordi.
Uning hamrohi Bill edi.
Ikkalasi ham ochlik va uzoq yo‘l azobidan holdan toygan, miltiqlarida o‘q qolmagan edi. Muzdek suvdan oyoq kiyimlarini yechmay kechishayotganda, orqadagi yo‘lovchi silliq toshda toyib, to‘pig‘ini shikastladi. U yordam so‘rab sherigini chaqirdi. Bill esa biror marta qayrilmay, narigi qirg‘oqqa chiqdi va tepalik ortida yo‘qoldi. Yo‘lovchi suv o‘rtasida yolg‘iz qoldi. Soat to‘rt edi, lekin u iyulning oxirimi yoki avgustning boshimi ekanini ham aniq bilmasdi. Atrofga qaraganida qo‘rquvi kuchaydi:
Tevarak-atrof jimjit, ko’rimsiz edi. Na daraxt, na buta, na o’t-o’lan ko’rinadi — poyonsiz va dahshath sahrodan boshqa hech narsa yo’q. Uning ko’zlarida qo’rquv ifodalari ko’rindi.
Qo‘rquvdan cho‘kkalab qolganida miltig‘i suvga tushdi. Uni olib, qirg‘oqqa chiqdi va Bill ortidan yurdi. U Kichik og‘ochlar o‘lkasi deb atalgan ko‘lga, undan Diz daryosiga yetishni mo‘ljalladi. O‘sha yerda qayiq ostiga o‘q, qarmoq, to‘r, un, go‘sht va loviya yashirilgan edi. Bill uni shu joyda kutishiga ishonishga urindi. Keyin birga Katta Ayiq ko‘li va Makkenzi orqali janubdagi oziq-ovqat mo‘l manzilga borishardi. Shu umid bo‘lmasa, yo‘lni davom ettirishga o‘zida sabab topolmasdi.
Ochlik, gugurt hisobi va oltin yuki
Yo‘lovchi botqoqlarni aylanib, toshlar ustidan o‘tib bordi. Ikki kundan beri hech narsa yemagan, ilgari ham to‘yib ovqatlanmagan edi. U yashirin oziq-ovqatni xayolidan o‘tkazar, yo‘lda rangsiz botqoq mevalarini uzib yerdi. Ammo ular unga kuch bermasdi:
Mevalar juda sersuv, suvi ichiga ketib, og’zida faqat taxir va qattiq urug’largina qolardi. Bu mevalar qorin to’yg’izmasligini u bilardi... chunki umid achchiq haqiqat hilan hisoblashishini istamas edi.
Kechki soat to‘qqizlarda oyog‘ini toshga urib yiqildi. Bir muddat yotgach, quruq xas yig‘ib o‘t yoqdi va suv qaynatdi. Qopini ochib, qolgan oltmish yetti gugurt cho‘pini uch marta sanadi. Ularni uchga bo‘lib, qog‘ozga o‘radi va hamyoni, shapkasi astari hamda ko‘kragiga yashirdi. Xavotiri bosilmay, yana ochib sanab chiqdi. Yirtiq oyoq kiyimlarini quritdi. Shishgan to‘pig‘ini odeyaldan yirtilgan mato bilan mahkam bog‘ladi, qontalash oyoqlariga ham mato o‘radi. Qaynoq suv ichib, soatini buradi va qolgan odeyalga o‘ranib uxlab qoldi.
Ertalab yonida bug‘u turganini ko‘rdi. Qovurilgan go‘shtni tasavvur qilib, beixtiyor o‘qsiz miltig‘ini o‘qtaldi. Bug‘u qochgach, hafsalasi pir bo‘ldi. Zo‘rg‘a turib, atrofga qaradi: tuman quyoshni to‘sib, yo‘nalishni bilishni qiyinlashtirgan edi. Shunga qaramay, ko‘l yaqinligiga ishondi. Yo‘lga tayyorlanayotib, bug‘u terisidan tikilgan oltin xaltasiga uzoq tikildi. Kichkina xalta o‘n besh qadoq kelar, boshqa buyumlaridek og‘ir edi. Uni tashlashga ko‘zi qiymadi va yana yukiga qo‘shdi. So‘ng chap tomonga burilib yo‘lini davom ettirdi.
O‘v va baliq tutishdagi muvaffaqiyatsizliklar
Oyog‘i qotib, oqsoqligi kuchaydi, ammo ochlik og‘rig‘i bundan ham qattiq edi. Bir to‘p oq kaklikni ko‘rib, tosh otdi, so‘ng yukini tashlab, qushlar ortidan emakladi. Toshlar shimini yirtib, tizzalarini qonga beladi, kiyimlari botqoqda ividi. U esa faqat ovqatni o‘yladi. Bir qushga chang solganida qo‘lida uchta pat qoldi, xolos. Keyin yaqindan o‘tgan bug‘ularni ham tutolmadi. Og‘zida kaklik olib ketayotgan tulkiga qichqirdi, lekin tulki cho‘chisa ham o‘ljasini tashlamadi.
Kechga yaqin ariq bo‘yidan qamish ildizlarini sug‘urib chaynadi. Ular ham taxir va sersuv bo‘lib, qornini to‘ydirmadi. Dam olgisi kelsa-da, ko‘lga yetish umidi va ochlik uni tinch qo‘ymadi. Bu yerlarda qurt va qurbaqa bo‘lmasligini bilgan holda ham yer titkiladi, chuqurchalarni tekshirdi. Nihoyat bir ko‘lmakda yolg‘iz baliqni ko‘rib qoldi.
Uni qo‘li bilan tutishga urindi, lekin baliq sirg‘alib qochdi. Shoshilib suvga tushib ketdi va ko‘lmakni loyqalatdi. Suv tingach ham natija bo‘lmagach, chelakchasi bilan uni quritishga kirishdi. Avval suvni yaqin joyga to‘kib, ishini qiyinlashtirdi, keyin o‘zini bosib oldi. Yarim soatdan so‘ng chuqur bo‘shadi, ammo baliq toshlar orasidagi yoriqdan kattaroq havzaga o‘tib ketgan edi. U alamidan uzoq ho‘ngrab yig‘ladi. So‘ng o‘t yoqib suv ichdi, gugurtini tekshirdi va ho‘l odeyalda yotdi. Tunda tushiga turli taomlar kirdi.
Qor, adashgan yo‘l va dastlabki tanga baliqlar
Ertalab sovuqdan uyg‘ondi. Shamol kuchayib, qor yog‘di, ho‘l xaslar yonmay, olovi o‘chdi. U yukini olib, tekisroq joy izlab, yo‘nalishga qaramasdan yurdi. Topgan achchiq o‘simliklarini yedi, ammo qor tagida ular juda oz edi. Ochlik uning oldingi rejalarini ham xayolidan chiqardi:
U endi Kichik og’ochlar o’lkasi haqida ham, Bill haqida ham, Diz daryosi sohilida qayiq ostiga yashirilgan narsalar haqida ham o’ylamasdi. Uning xayoliga ovqatdan bo’lak narsa kelmasdi.
O‘sha kecha o‘t yoqmay, och yotdi. Qor yomg‘irga aylandi. Ertasiga qorin og‘rig‘i susayib, fikri ravshanlashdi va yashirin omborni yana esladi. Oyoqlarini qayta bog‘ladi, oltinni ham olib ketdi. Quyosh ko‘ringanda tomonlarni aniqlab, adashganini tushundi: chapga ortiqcha og‘gan edi. Endi o‘ngga yurdi, ammo yuragi qattiq urar, nafasi qisilar, boshi aylanib, tez-tez dam olardi.
Tushda chuqurchadan ikkita mayda tanga baliqni chelakchasi bilan tutdi. Ishtahasi bo‘lmasa ham, yashash uchun ularni xomligicha chaynadi. Kechqurun yana uchta tutib, bittasini ertalabga qoldirdi. Quruq xasdan olov yoqib, suv ichdi. Bir kuni o‘n mildan ortiq yurolmagan bo‘lsa, ertasiga besh milcha yo‘l bosdi. Notanish yerlarga kirib bordi; bug‘ular yonida bo‘rilar ham ko‘rina boshladi.
Oltindan voz kechish va ayiq bilan duch kelish
Tongda oltinni teng ikkiga bo‘lib, yarmini tepalikdagi toshlar orasiga yashirdi. Qolganini ko‘tardi, odeyalini esa oyoqlariga o‘radi. Miltiqni tashlamadi, chunki ombordagi o‘qlarga yetishni hali umid qilardi. Tumanli kunda yana ochlik kuchaydi. Kaklik uyasi ustiga yiqilib, endigina tuxumdan chiqqan jo‘jalarni tiriklay yedi. Ona qushning qanotini tosh bilan sindirib, ortidan quvdi. Yo‘lda boshqa odamning, ehtimol Billning izlarini ko‘rdi, lekin qushdan ayrilmadi. Uzoq quvishdan keyin ham kaklikni tutolmay, yiqilgan joyida tunadi.
Ertasiga izni qayta topolmadi. Tushda qolgan oltinning yarmini, kechqurun esa hammasini yerga to‘kib tashladi. Yonida odeyalning yarmi, chelakcha va miltiq qoldi. Holsizlanib, ba’zan nima qilayotganini bilmay yurdi. Miltiqda bitta o‘q qolgan bo‘lishi mumkin degan xayol qayta-qayta kelib, uni tekshirishga majbur qildi. Bir safar oldida ot ko‘ringandek bo‘ldi, ammo bu targ‘il ayiq edi.
Avval uni go‘sht manbai deb o‘ylab, pichog‘ini chiqardi. Biroq yuragi dukillab, ko‘z oldi qorong‘ilashdi va o‘zining kuchsizligini angladi. Qochsa ayiq quvishini bilib, qaddini rostladi va ko‘zlariga tikildi. Ayiq o‘kirganida u ham bor ovozi bilan o‘kirdi. Hayvon bu g‘alati mavjudotdan hayiqib chekingach, yo‘lovchi titrab yerga quladi. Keyin yana yo‘lga tushdi. Endi u ochlikdan ko‘ra yirtqichlarga yem bo‘lishdan qo‘rqdi; bo‘rilar esa hali unga yaqinlashmasdi.
Kemirilgan suyaklar, uzoqdagi kema va kasal bo‘ri
Kechga yaqin bo‘rilar yegan bug‘uchaning suyaklarini topdi. O‘zining ham shunday o‘lishi mumkinligini o‘yladi, ammo tezda suyaklarni kemirishga tushdi. Tishlari sinishiga qaramay, ularni toshda maydalab yutdi. Keyingi qor-yomg‘irli kunlarda vaqt hisobini yo‘qotdi. Yiqilgan joyida dam olib, kuch topishi bilan yana yurdi. Tepalikka chiqishga holi qolmagach, daryo yoqalab ketdi. Suyaklarni so‘rar, goh hushini yo‘qotib, goh yana o‘ziga kelardi.
Bir kuni quyoshda isigan tosh ustida uyg‘onib, katta daryoning dengizga quyilganini va uzoqda kema turganini ko‘rdi. Avval buni ham xayol deb bildi. Orqadan yo‘talga o‘xshash tovush kelgach, o‘girilib qaradi. Toshlar ortida kasal bo‘ri turardi. Uning quloqlari osilgan, ko‘zlari xira va qon quyilgan, o‘zi tinmay yo‘talib, aksa urardi. U odamning harakatlarini kuzatib turdi.
Yo‘lovchi eski xaritani eslab, Dizdan uzoqlashib, Kappermayn vodiysiga kelganini tushundi. Kema Koronatsiya ko‘rfazida edi. Uning miltig‘i, pichog‘i, shapkasi va odeyali yo‘qolgan, hamyonidagi gugurt bilan chelakchasi esa saqlangan edi. Shimidan mato yirtib oyoqlarini bog‘ladi, emaklab xas yig‘di va suv qaynatdi. So‘ng kema tomon yurdi. Kasal bo‘ri ham orqasidan sudraldi. Kechgacha yo‘lovchi masofani atigi to‘rt milga qisqartira oldi.
Billning taqdiri va kemagacha bo‘lgan so‘nggi masofa
Bo‘ri uning o‘lishini kutardi. Yo‘lovchi esa suv ichib, meva va baliq topib, oldinga intildi. Emaklagan odam izidan borib, kemirilgan suyaklar va oltinli xaltani topdi. Bill oltinini oxirigacha tashlamagan edi. Avval uning ustidan kuldi va xaltani kemaga olib ketishni o‘yladi, so‘ng suyaklar sheriginiki ekanini anglab, jim qoldi:
Nima qilsin, Bill uni tashlab ketdi, lekin u Billning oltinlarini olmaydi, uning suyaklarini kemirmaydi. Agar mening o’rnimda Bill bo’lganda shunday qilgan bo’lardi, deb o’ylab qo’ydi va kalovlanib yo’lga tushdi.
Ko‘lmakda o‘z aksini ko‘rib dahshatga tushdi. Cho‘kishdan qo‘rqib, baliq tutish va sol yasashdan voz kechdi. Avval uch, keyin ikki mil yurdi, so‘ng faqat emaklay oldi. Tizza va tovonlari qonadi, bo‘ri qonli izlarini yaladi. Kema to‘rt milcha narida qolganida yarim milga ham kuchi yetmasligini bildi. Shunda bo‘rini yengishga kuch to‘play boshladi.
Bo‘ri bilan o‘limgacha kurash, qutqarilish va ochlik qo‘rquvi
U yarim kun qimirlamay kutdi. Bo‘ri qo‘lini tishlagach, jag‘idan tutib, ustiga bosildi. Bo‘g‘ishga kuchi yetmay, tomog‘iga tishlarini botirdi. Qonini yutib, uxlab qoldi. Keyin qirg‘oqda emaklagan odamni «Bedford»dagi olimlar ko‘rib qutqarishdi. Uch haftadan so‘ng u boshidan kechganlarini aytib berdi.
U tuzala boshladi, lekin ovqat tugashidan qo‘rqib, zaxiralarni tekshiraverdi. Ovqati kamaytirilsa ham semirdi. Olimlar uning matroslardan suxari so‘rab, yashirayotganini aniqlashdi. To‘shagi va karavoti tagi suxariga to‘lgan edi. Ular unga tegmay, bu qo‘rquv o‘tishini kutishdi. U oziqsiz qolishga tayyorlanardi:
Har bir burchakka suxari yashirilgan. Lekin uning miyasi joyida edi. U faqat, yana och qolguday bo’lsam deb shuning chorasini ko’rardi, xolos.
Olimlarning taxmini to‘g‘ri chiqdi: kema San-Fransisko bandargohiga yetmasidan, uning yana och qolishdan qo‘rqib suxari yashirish odati yo‘qoldi.