Dahshat (Qahhor)
Mazmunning bo‘limlarga bo‘linishi shartli.
Shamolli kechadagi dahshatli suhbat
O‘zbek shaharlaridan birida kuzning shamolli kechasi edi. Olimbek dodxo namozdan odatdagidan erta qaytdi.
Uning sakkiz xotini katta xotini Nodirmohbegimning uyida sandal atrofida yig‘ilgan edi.
Shamol dodxoga go‘ristonni eslatib, qo‘rquv soldi. Darchaga urilgan narsa bo‘yra ekan, lekin u ham tobutni yodiga tushirdi. Dodxo o‘zini dadil ko‘rsatib, go‘riston haqida gap ochdi. Nodirmohbegim bir qo‘yga garov bog‘lab, qabrga pichoq sanchishga borgan kishi haqida aytdi. U pichoqni etagiga qo‘shib sanchgan, ketayotganda uni birov tortdi deb o‘ylab, qo‘rquvdan o‘lgan edi. Xotinlarning eti jivirlashdi.
Unsinoyning ozodlik evaziga qabul qilgan sinovi
Bu uyga kelin bo‘lib tushganiga besh oy bo‘lgan eng kichik xotin Unsinoy bir qo‘y uchun jonini xavfga qo‘ygan kishini nodon deb bildi.
Dodxo uning gapidan g‘azablanib, qancha boylik uchun go‘ristonga borishini so‘radi. Unsin boylik istamadi. Kundoshlarining turtkisidan keyin maqsadini aytdi:
— Javob bersangiz... Ganjiravonga ketsam... Bitta go‘rga bitta pichoq emas, o‘nta go‘rga o‘nta pichoq sanchib kelaman... - dedi.
<...>
— Yo‘q, men butkul ketsam deyman, javobimni bersangiz demoqchiman.
Dodxo uni qo‘yib yuborishga rozi bo‘ldi, ammo qabristondagi sag‘ana oldida qumg‘on qaynatib, choy damlab kelishni shart qildi. Hozir bir taloq, qaytgach uch taloq bo‘lishini aytdi. Unsin darhol rozi bo‘ldi. Dodxo Nodirmohbegimning uning ortidan chiqishiga yo‘l qo‘ymadi.
Go‘ristonda qumg‘on qaynatib choy damlash
Unsin paranji-chimmatini yopindi, qumg‘onga suv, choynakka choy solib yo‘lga tushdi. Shamol uni surib ketar, yurishini qiyinlashtirar edi. U ustidagi paranji-chimmatini yechib, qo‘liga oldi. Qabriston haqidagi vahimali gaplarni bilsa ham, dodxoning uyiga qaraganda u yerdan kamroq qo‘rqdi. Ertasi Ganjiravonga ketish, ota-onasi va dugonalarini ko‘rish umidi bilan shoshilib bordi.
Ammo qabrlarni ko‘rgach, ko‘z oldiga arvohlar kelib, yuragi uvishdi. U ortga qaytish istagini yengishga urindi:
Unsin beixtiyor bir qadam orqaga chekindi, lekin shu ondayoq xuddi o‘likdan qo‘rqmasligini birovga pisanda qilayotganday, baqirib: "O’likning joni yo‘q! O’likning joni yo‘q!" - deb olg‘a intildi...
Unsin katta chinor ostidagi sag‘anaga yetib, idishlari va kiyimini yerga qo‘ydi. Shunda o‘tin olishni unutganini bildi. Qabrlar orasida paypaslanib qamish sindirdi, yantoq va o‘tlarni yuldi. Qo‘llari qonaganini ham sezmadi. O‘ziga dalda beruvchi gapni takrorlab, olov yoqdi. Alanga yorug‘ida qabrlar qimirlab ko‘ringanidan qo‘rqdi, lekin o‘tin yig‘ishda davom etdi. Nihoyat suv qaynadi, u choy damlab, olovni tepkilab o‘chirdi.
Choynak va qumg‘onni ko‘tarib ketayotganda, yer o‘pirilib, chap oyog‘i chuqurga botdi. Oyog‘iga yumshoq narsa tekkanini o‘likning qorni deb o‘ylab, darhol sug‘urib oldi. Chuqurda qolgan kavushini olishga jur’at etmadi. Bir oz yurgach, paranji-chimmatini unutganini esladi, ammo qaytolmadi. Nazarida o‘liklar qabrlardan bosh chiqarib, uning ortidan qarab turgandek edi.
Maymun hiylasi va Unsinoyning dargohga qaytishi
Shu payt sag‘ana tomondan tovush eshitilib, bir jonivor Unsinning yelkasiga sakradi. U qattiq qo‘rqib, yiqilmay turganicha hushini yo‘qotdi. O‘ziga kelgach, jonivorning dodxoga tegishli maymun ekanini tanidi. Dodxo uni birov orqali yuborgan deb o‘yladi va uning berahmligidan o‘rtandi. Biroq yaqin atrofda odam borligini taxmin qilib, ancha tinchidi. Qabristondan chiqib, katta yo‘lga tushdi.
Yo‘lda chap qo‘li og‘rib, qumg‘onini yo‘qotganini sezdi. Choynakni bag‘riga bosib, bor kuchi bilan shoshildi. Zo‘rg‘a uyga yetib, choynakni sandal chetiga qo‘ydi va yerga yiqildi. Mudrab o‘tirgan dodxo uyg‘onib, uni ko‘rdi. Unsin jon berayotgandek tuyulganidan ko‘zlari olayib, qo‘rqqanicha eshikka otildi. Unsin yana hushidan ketdi.
Nodirmohbegimning himoyasi va Unsinoyning o‘limi
Ko‘zini ochganda, tepasida yig‘layotgan Nodirmohbegimni ko‘rdi. Uning ko‘zi shishgan, ro‘moliga qon tekkan edi: Unsinni qaytarishni so‘ragani uchun dodxo uni kaltaklagan edi. U qabriston tuprog‘ini suvga aralashtirib Unsinga ichirdi. Unsin yengil tortgandek bo‘lib, ota-onasi tezroq xabar topishini istadi. Nodirmohbegim Ganjiravonga xizmatkor yubordi.
Ammo Unsin peshingacha vafot etdi. Shomda jasadini qizil ko‘rpaga o‘rab, aravaga solishdi. Nodirmohbegim darvozaga yuzlanib, mushtlarini yerga urdi va aravaga chiqib ketdi. Shahar tashqarisida ular Ganjiravondan qaytayotgan xizmatkorni uchratishdi.