Baldan keyin (Tolstoy)
Mazmunni bo‘limlarga bo‘lish shartli.
Muhit va tasodif haqidagi bahs: Ivan Vasilyevich o‘z hikoyasini boshlaydi
Rossiyaning viloyat shahrida, 1840-yillarda kechgan voqealarni Ivan Vasilyevich yillar oʻtib, tanishlari bilan suhbatda eslagan edi.
.jpg)
Davrada insonning kamolga yetishi uchun avvalo muhitni oʻzgartirish kerakligi haqida bahs boʻlgan edi. U esa hayotini bir kecha va uning ortidan kelgan tongdagi tasodif oʻzgartirganini aytgan edi:
— Siz, kishi oʻzi yaxshi-yomonni ajrata olmaydi, hamma gap muhitda, kishini muhit xarob qiladi, deysiz. Mek esam, hamma gap tasodifda deb oʻylayman. Mana men oʻzim haqimda gapirsam…
Varenkaga bo‘lgan ishq va gubernatorning ziyofati
U oʻsha yillarda universitetda oʻqigan, badavlat, quvnoq yigit boʻlib, polkovnikning oʻn sakkiz yoshli qizi Varenka B.ni qattiq sevgan edi.
.jpg)
Maslenitsa bayramining oxirgi kuni u viloyat oqsoqoli boʻlgan boy, mehmondoʻst amaldorning uyidagi bazmga borgan edi. Katta zalda musiqa yangrab, mehmonlarga taom va shampan vinosi tortilgan edi. Varenka oq koʻylak, pushti kamar, oq qoʻlqop va atlas tufli kiygan edi. Ivan ichmagan, imkon topgan sayin u bilan raqsga tushgan edi. Qoʻlqop olishga kechikkani sababli qizni mazurkaga boshqa bir injener taklif qilib ulgurgan edi.
Shunga qaramay, u koʻp raqslarda Varenka bilan birga boʻlgan, qiz ham uning yoniga tortinmay kelgan edi. Ivan boshqa mehmonlarga deyarli eʼtibor bermagan, uning tabassumi va harakatlaridan koʻz uzmagan edi. Kechki ovqatdan keyin yana birga raqsga tushishga kelishishgan edi. Qiz yelpigʻichidan bir pat yulib, unga esdalik uchun bergan edi. Ivan patni qoʻlqopiga yashirib, baxtdan toʻlib, oʻzini faqat yaxshilik qilishga tayyor his etgan edi.
Polkovnik bilan mazurka va baxtning cho‘qqisi
Mezbon ayol Varenkani otasi, polkovnik Pyotr Vladislavich bilan raqsga tushishga chaqirgan edi.
.jpg)
Oq moʻylovli polkovnik avval raqsni unutganini aytib koʻnmagan, keyin qilichini yosh ofitserga berib, qoʻlqopini toʻgʻrilagan edi. Mazurka boshlangach, qizining qoʻlidan tutib, zal boʻylab dadil aylangan edi. Yoshi oʻtgan boʻlsa ham, uning harakatlari tomoshabinlarni quvontirgan edi. Ivan ayniqsa uning eski usuldagi, uchi toʻmtoq etiklariga mehr bilan qaragan edi. U polkovnik qizini chiroyli kiyintirish uchun oʻziga oddiy etik tiktirgan, deb oʻylagan edi. Raqs tugagach, ota qizining peshonasidan oʻpib, uni Ivanga olib kelgan edi.
Ivan hammaga mehr bilan qaragan edi. Polkovnik ertalab erta turishi kerakligini aytib ketgan, qizi esa onasi bilan qolgan edi. Ovqatdan soʻng Ivan Varenka bilan yana raqsga tushgan, baxti yanada ortgan edi.
Ziyofatdan keyingi uyqusiz tun va tongdagi sayr
Ivan soat beshlarda uyiga qaytgan edi. Qiz xayrlashayotganda bergan qoʻlqop va yelpigʻich patiga qarab, bazmdagi lahzalarni eslagan edi. Ayniqsa, ota bilan qizning raqsi koʻz oldidan ketmagan edi. Akasi uxlab yotgan, xizmatkor esa uni kutib olgan edi. Baxtidan uxlay olmagan Ivan tong yorishgach koʻchaga chiqqan edi. Qor erib, tomlardan suv tomchilagan, atrofni tuman qoplagan edi. Yoʻlovchilar ham, oʻtin tashigan otlar ham unga yoqimli koʻringan edi. Varenkaning uyi yaqinidagi yalanglikdan esa nay va nogʻoraning yoqimsiz ovozi eshitilgan edi.
Qochqin tatarning jazolanishi va polkovnikning haqiqiy qiyofasi
Ivan ikki saf boʻlib turgan askarlarga yaqinlashgan edi. Yonidagi hunarmand unga xizmatdan qochgan bir tatarni kaltaklab jazolashayotganini tushuntirgan edi.
Beligacha yalangʻoch mahkumni ikki askar miltiqlariga bogʻlab yetaklagan, ikki tomondan unga zarba tushgan edi. Yonida Varenkaning otasi yurgan edi. Mahkum gandiraklaganida ham uni yiqitmay olib borishgan edi. Ivan uning iltijosini eshitgan edi:
Uning nima deyayotganini yaqin kelganidagina payqadim. U gapirmas, balki piqillab yigʻlab: «Ogʻalar, rahm qilinglar, ogʻalar, rahmingiz kelsin», derdi.
Hech kim rahm qilmagan edi. Tatarning orqasi qonli, tanib boʻlmas holga kelgan edi. Polkovnik sekinroq urgan askarning yuziga qoʻlqopli qoʻli bilan tarsaki tushirib, yangi tayoqlar keltirishni buyurgan edi. Ivanni koʻrgach, tanimagandek yuzini oʻgirgan edi. Ivan oʻzi uyatli ish qilgandek boshini egib ketgan, zarbalar va iltijolar qulogʻidan ketmay, uyiga zoʻrgʻa yetgan edi.
Tushunib bo‘lmas sir, muhabbatning so‘nishi va hayotning o‘zgarishi
Uyida ham Ivan koʻzini yumishi bilan oʻsha manzarani koʻrgan edi. U jazoni darhol yomon deb hukm qilmagan, barchaning ishonch bilan harakat qilishida oʻzi bilmagan sabab borligini oʻylagan edi. Doʻsti bilan ichib, kechqurun uxlagan boʻlsa-da, keyin ham bu sababni tushunolmagan edi:
Ammo qanchalik urinmayin, keyin ham hech bila olmadim. Buni bilmay turib istagim boʻlgan harbiy xizmatga kirolmas edim, balki harbiy xizmatgina emas, hatto hech qanaqa xizmatga kirolmadim...
Tinglovchilari uning koʻp odamlarga foydasi tekkanini aytishgan, u esa maqtovni rad etgan edi. Varenkaning tabassumi endi unga polkovnikni eslatgan edi. Qiz bilan kamroq uchrashib, oxiri muhabbati soʻngan edi. Shu tariqa oʻsha tong uning xizmat haqidagi niyati va hayot yoʻlini oʻzgartirgan edi.