Ayoz biy
Juda qisqa mazmun
Qadimgi zamon, qozoq dashtidagi bir xonlik. Madan xon qirq vaziriga eng yomon o'tni, qushni va odamni topib kelishni buyurdi.
Vazirlar tog' etagida qo'y boqib yurgan yirtiq tonli Jamanni olib kelishdi.
.jpg)
Jaman yomon o't, qush, xonning oti va gavhar tosh haqida to'g'ri hukm chiqardi, so'ng xon aslida novvoyning o'g'li ekanini aytdi. Xonning onasi sirni ochdi:
...ikkovimizning to‘lg‘og‘imiz bir kunda kelib, bir soatda ko‘z yorib... birimizning bolamiz kindigini birimiz kesib, qizimni chap qo‘lim bilan berib, o‘ng qo‘lim bilan olganim sen eding, chirog‘im!
Jaman taxtni olmay, vazir bo'ldi va boyning dono qiziga uylandi. Hasadgo'y vazirlar xonni uning xotiniga qiziqtirib, Jamanni yolg'on safarga jo'natishdi, ammo u xotinining maslahati bilan uyda yashirindi. Xon uyalib, uni boshqa elga ko'chirdi.
Keyin Jaman vazirlarni ikki bor o'limdan qutqardi. Xon taxtni unga berdi, el uni adolati uchun Ayoz bi deb atadi. U eski toni va tumog'ini o'rdasiga osib qo'ydi.
Batafsil mazmun
Mazmunni boblarga bo‘lish tahririyat tomonidan belgilangan.
Xonning topshirig‘i: qirq vazirning izlanishi va cho‘pon Yamon bilan uchrashuvi
Madan xon qirq vaziriga o‘n bir oyda eng yomon odam, o‘t va qushni topishni buyurdi.
Vazirlar kiyim yirtadigan, mol yemaydigan tikanli o‘t va ko‘rimsiz qirg‘ovulni tanladilar. Tog‘ etagida qo‘y boqayotgan yirtiq kiyimli cho‘pon Jamanni odamning yomoni deb olib ketdilar.
Yamonning ilk dalillari: o‘simlik va qushning yomonligi hamda uning o‘z taqdiri
Yo‘lda Jaman vazirlarga o‘tni qoraqo‘g‘aga, qushni hakkaga almashtirtirdi. Xon uni oshxonaga yuborib, non va ko‘ja berishni buyurdi. Keyin tanlov sababini so‘radi. Jaman tikanli o‘t yaxshi o‘tin bo‘lishini o‘z xizmatkorlik tajribasidan bilganini aytdi. Qoraqo‘g‘a haqida esa shunday tushuntirdi:
Qoraqo‘g‘ani olib, olovga yoqsam, yonmas edi... kuli to‘zg‘ib, uyning ichini qoplab ketardi. Olovda yonmagach, molga tashlasam, hamma mol burnini jiyirib, yemay qo‘yardi.
Qirg‘ovulning xunukligi uning aybi emasligini, u odamlarga foyda keltirishini bildirdi. Hakka esa birlashmaydigan, insonga foydasi tegmaydigan qush bo‘lgani uchun yomon sanalgan edi. O‘zini nega yomon deganiga ham javob berdi: ellikka kirsa-da, oila qurmagan, farzand ko‘rmagan, birovlarning xizmatida yashab, hamon boshqalarning otiga mingashib yurgan edi. Xon uning dalillaridan hayratlandi.
Tulpar, gavhar va xon shajarasi sinovi: nonvoyning o‘g‘li haqidagi sirning oshkor bo‘lishi
Xon otini sinatdi. Jaman uni minib suvdan o‘tdi va sigir sutida boqilganini topdi: ot suvga og‘zini botirib, orqa oyog‘ini silkitgan edi. Xon buni tasdiqladi. So‘ng Jaman gavharning yengilligidan ichida ikki qurt borligini, ular ikki yilda uni teshib chiqishini aytdi. Tosh yorilganda gap rost chiqdi. Xon naslini so‘ragach, Jaman uni nonvoyning o‘g‘li deb atadi. G‘azablangan xon onasini chaqirtirdi. Onasi eri qiz tug‘gan oldingi o‘n to‘qqiz xotinini o‘ldirtirganini aytdi.
Ona jonini saqlash uchun o‘z qizini nonvoy xotinining o‘g‘liga yashirincha almashtirgan edi. Sir ochilgach, xon taxtini Jamanga taklif qildi. Jaman ko‘nmadi. U xonning kelib chiqishini mehmonni kutishidan sezganini tushuntirdi:
Men qanday bo‘lmayin, uyingizga kelgan mehmon edim. Xonlarning tansiq taomi — jal bilan jaya og‘zingizga tushmay, non va sho‘rva tortildi, kelishim bilanoq meni oshxonaga yubordingiz.
Madan taxtida qoldi, Jaman esa uning yaqin vaziri bo‘ldi. Xon uning aqli va topqirligini qadrlab, boshqa qirq vaziriga kamroq e’tibor bera boshladi.
Mengdining jumboqlari: Yamonning va’dasi, o‘limdan qutqarilishi va to‘y
Shahardagi boyning qizi Mengdi yigirma yildan beri o‘zidan aqlliroq kuyov izlagan, kelgan talabgorlarning hech biri sinovdan o‘tolmagan edi.
Jaman ham uning uyiga bordi. Qiz qayroq, likopcha, pichoq va gavhar yubordi. Jaman bolg‘a bilan sandon so‘ratib, hammasini sindirdi. Qiz uning ishorani tushunganidan quvonib, ichkariga chaqirdi. Ertalab akalarining qorovullari Jamanni tutib, xonga eltishdi. U borganini inkor etib, dorga hukm qilindi. Chunki buyumlarni sindirish bilan o‘lsa ham sirni ochmaslikka, qizni olishga va’da bergan edi. Mengdi oq otda, yuzi yopiq holda kelib, arqonni kesdi va ko‘ksiga qilich tashladi. Jaman buni qasamidan ozod qilinganiga yo‘yib, xonga haqiqatni aytdi. Xon qizni unga olib berib, o‘ttiz kun o‘yin, qirq kun to‘y qildi.
Qirq vazir fitnasi: xonning niyati va “Barsakelmes”ga soxta safar
Hasadgo‘y vazirlar Mengdini maqtab, xonni uning uyiga olib borishdi. Xon ayolni o‘zi olishni istadi. Vazirlar Jamanni qaytib kelmaydigan safarga yuborishni taklif qilishdi. Mengdi xavfni oldindan sezib, eriga eng semiz otni tanlashni, kuzatuvchilar ketgach qaytib, otni so‘yib, go‘shtini uyga tashishni maslahat berdi. Xon Jamanga Barsakelmesdan oltin-kumush junli qo‘y terisi, oltin-kumush qanotli o‘rdak va devning tezkor otini keltirishni buyurdi. Bularning bari uydirma edi. Jaman semiz otga minib jo‘nadi. Qirq vazir uni uch kunlik yo‘lgacha kuzatdi. Ular qaytgach, Jaman ham ortga burildi va xotinining aytganlarini bajarib, uyida yashirindi.
Yashirin qaytish: sher haqidagi bahona, xonning pushaymonligi va Yamonning ko‘chirilishi
Jaman kunduzi yer ostida, tunda xotini yonida yashadi. Bir yil o‘tib, xon erini o‘lgan sanab, Mengdiga uylanish niyatini bildirdi. Ayol o‘zini yorilgan gavharga qiyoslab, uni rad etdi. Xon ketgach, Jaman saroyga bordi. U ortidan quvgan och sherni uyiga qamaganini, sher qochib xon o‘rdasiga kirgan bo‘lishi mumkinligini aytdi. Xon ishorani tushunib, aybini tan oldi, vazirlar undaganini bildirdi. Yana zarar yetmasligi uchun do‘stidan boshqa elga ko‘chishni so‘radi. Jaman oilasi va xon bergan mol-mulk bilan qo‘shni xon yurtiga ko‘chib, hurmat topdi.
Xonning ikki yangi sinovi: gumbaz va tog‘ etagidagi cholning topishmoqlari
Xon o‘tov tomidagi yog‘och siljiganini jumboq qildi. Vazirlar Jaman yordamida uni tuzatishdi. Keyin ovda xon cho‘pon cholga tog‘ boshi va etagidagi qirov, buloq, necha kishiligi va qirq g‘ozni qonsiz so‘yish haqida savollar berdi. Javoblarni bir oyda topishi kerak bo‘lgan vazirlar yana Jamanga borishdi. U o‘ttiz to‘qqiz otni so‘ydirib, vazirlarning kiyimlarini yoqib go‘sht pishirtirdi. So‘ng ularni yalang‘och holda xon oldiga haydab bordi. Xon do‘stini katta hurmat bilan kutib olib, ziyofat uyushtirdi.
Vazirlarning najoti va Ayoz bi hukmronligi: topishmoqlar yechimi, taxt hamda adolat ramzi
Jaman qirovni oqargan soch-soqolga, buloqni ko‘z yoshiga yo‘ydi. Chol va xotini kunduzi marhum juftlarini eslab, to‘rt kishi bo‘lishardi. Qirq g‘oz vazirlar, ularni yechintirib haydash qonsiz jazo edi. Xon vazirlarni kechirdi va taxtini Jamanga berdi. Xalq uni oq kigizda xon ko‘tardi. U besh xonlikni urushsiz birlashtirib, adolati tufayli Ayoz bi deb ataldi, kambag‘allarga qarashdi. Eski to‘ni va telpagini o‘rdasiga osib, ularga qarab o‘zini tiyib turdi:
...to‘g‘ri yo‘ldan og‘moqchi bo‘lsa, mixlab qo‘yilgan to‘ni va yomon telpagiga qarab: «Hoy, Ayaz, boyman deb kerilma, xonman deb kekkayma! Ayaz, holingni bil, chumoli, yo‘lingni bil!» — deb, ko‘nglini bosar ekan.